Cuốn Tản mạn lịch sử Giáo hội Công giáo Việt Nam của linh mục Giuse Đỗ Quang Chính, SJ gồm 14 bài viết với nhiều chủ đề khác nhau liên quan đến lịch sử Giáo hội tại Việt Nam, đặc biệt trong giai đoạn đầu của công cuộc truyền giáo. Tuy không trình bày theo trình tự thời gian chặt chẽ như một công trình sử học hệ thống, tác phẩm cung cấp nhiều góc nhìn phong phú về quá trình hình thành, phát triển và hội nhập của Kitô giáo trong bối cảnh văn hoá – xã hội Việt Nam.

      Các bài viết đề cập đến nhiều vấn đề quan trọng như sự khác biệt văn hoá Đông – Tây khi các thừa sai đến Việt Nam, cách người Việt xưa nhìn nhận “đạo Hoa Lang”, tinh thần nhiệt thành của các tín hữu đầu tiên, cũng như những nỗ lực của Giáo hội trong việc hội nhập với văn hoá bản địa, đặc biệt là trong đời sống gia đình và nghi lễ tôn kính tổ tiên. Tác giả cũng phân tích những tranh luận lịch sử nổi bật như vấn đề “lễ phép nước Ngô”, đồng thời trình bày vai trò của các thừa sai, nhất là dòng Tên, trong việc loan báo Tin Mừng tại Việt Nam.

      Một nội dung đáng chú ý của tác phẩm là việc trình bày lịch sử hình thành và phát triển của chữ Quốc ngữ, gắn liền với công lao của các thừa sai, đặc biệt là Alexandre de Rhodes trong việc hệ thống hoá, xuất bản và phổ biến chữ viết này. Bên cạnh đó, tác giả cũng đề cập đến một số vấn đề học thuật như việc đánh giá lại vai trò của Alexandre de Rhodes, lịch sử giáo phận Huế, cơ cấu “Họ Nhà thờ” trong đời sống Công giáo Việt Nam, cũng như các tư liệu liên quan đến Dinh Tân Xá của Đức cha Bá Đa Lộc.

     Nhìn chung, tác phẩm cung cấp một cái nhìn khái quát nhưng giàu tư liệu về lịch sử Giáo hội Công giáo Việt Nam, đặc biệt trong giai đoạn truyền giáo ban đầu. Qua lối trình bày rõ ràng, súc tích và những nhận định cân bằng của một sử gia chuyên nghiệp, cuốn sách giúp người đọc hiểu rõ hơn những thuận lợi, khó khăn và nỗ lực hội nhập văn hoá của Giáo hội trong lịch sử