Tiếp cận trí tuệ nhân tạo trong các Học viện Công giáo. Do Lm. Giuse Phạm Đình Ngọc SJ biên soạn và xuất bản bời NXB Đồng Nai. Cuốn sách có tổng cộng 191 trang, được xây dựng trên 5 chương chính và một phụ chương

Chương I: Trí tuệ nhân tạo trong nền giáo dục Kitô giáo

Chương II: Trí tuệ nhân tạo trong ánh sáng của linh đạo I-nhã

Chương III. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong việc học triết và thần học

Chương IV. Trí tuệ nhân tạo dưới góc nhìn triết thần

Chương V. Phụ chương - trí tuệ nhân tạo: thách đố và cơ hội

Nội dung chính

Từ câu hỏi: “Chúng ta sống và học tập với AI thế nào?” “AI có chỗ đứng nào trong các Học viện Công giáo, đặc biệt là trong giảng dạy? mà tác giả- một tu sĩ dòng Tên đã can đảm “Đu trend” viết cuốn sách này không hứa hẹn giải quyết mọi vấn đề, nhưng gợi mở một lộ trình để giúp độc giả bước vào suy tư. Qua đó, hy vọng tác giả: mỗi năm việc dùng AI hiệu quả hơn, trước là trong việc học, sau là trong sứ vụ tông đồ. Đây là một vấn đề vừa nóng lại vừa khó. Nóng vì hầu như ai cũng quan tâm và khó vì chưa có tiền lệ và chưa có nhiều tài liệu định hướng từ trong lòng Giáo Hội.

Chương I. Trí tuệ nhân tạo trong nền giáo dục Ki-tô giáo

Trong phần này trình bày 4 điểm, trước hết, tác giả trình bày lịch sử hình thành và phát triển AI. Tiếp đến, các phân loại và thuật ngữ cơ bản của AI qua điểm cốt lõi: AI không có ý thức và ý chí tự do như con người. Dù thông minh đến đâu cũng chỉ là thuật toán do con người đặt ra (trong bản giao hưởng: AI chỉ như nhạc công điêu luyện, nhưng chỉ huy đích thực vẫn là nhạc trưởng, tư duy và lương tâm con người. Thứ 3, tác giả trình bày các giáo huấn công giáo về AI, như: Roma Call for AI Ethics (28/2/2020); Antiqua et Nova (28/1/2025); Quan điểm các ĐGH Phanxicô, Lê-ô qua chủ đề nổi bật: (1) AI là công cụ do con người tạo ra, nên giá trị đạo đức phụ thuộc vào ý hướng và cách sử dụng của con người; (2) AI đòi hỏi phải bảo vệ nhân phẩm, tôn trọng đa dạng văn hóa, đề cao khả năng con người mở lòng trước chân lý và cái đẹp; (3) Người trẻ cần phải được hướng dẫn tích hợp chân lý vào đời sống tâm lý và tâm linh. Thứ 4, tác giả trình bày mặt sáng và mặt tối trong bức tranh AI qua 3 khía cạnh: Giáo dục, đời sống xã hội và nhân vị. (giới thiệu sự hiện diện mới mẻ của AI trong môi trường giáo dục, đặc biệt các Học viện Công Giáo, với những cơ hội và thách thức)

Chương II. Trí tuệ nhân tạo trong ánh sáng của linh đạo I-nhã

 Là một linh mục dòng Tên, nên từ ánh sáng linh đạo thánh I-nhã, tác giả nhìn vào trí tuệ nhân tạo qua bốn thuật ngữ: Phân định; hơn nữa; hồi tâm; chiêm niệm trong hoạt động. Từ đó đi đến mục tiêu cuối cùng: sử dụng AI làm sao để được định hướng bởi các giá trị Tin Mừng và phục vụ lợi ích chung.

Chương III. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong việc học triết và thần học

 Qua 3 điểm: trước hết, AI trong hành trình truy tìm tri thức qua việc trình bày AI như một bạn đồng hành, trợ thủ đắc lực hỗ trợ người học tiếp cận, hệ thống hóa và đào sâu kiến thức triết thần; tiếp đến, lợi ích tiền năng của AI triết thần như, Hỗ trợ truy xuất và tóm tắt thông tin nhanh chóng (VD ChatGPT có thể nhanh chóng tóm tắt lập luận của một trang sách hay bài báo triết học thành các ý chính, có người lên án vì kiến sinh viên lười học, có người ủng hộ vì giúp người đọc nắm được bức tranh tổng quan), cá nhân hóa việc học, cung cấp hướng dẫn tương tác (VD không phải sinh viên nào cũng tiếp thu bài tốt. Có người nhanh, có người chậm, AI có khả năng điều chỉnh phương pháp giảng phù hợp với từng cá nhân); kích thích tư duy sáng tạo đa chiều: AI không chỉ phản hồi theo một khuôn mẫu cố định. Mỗi lần chúng ta hỏi, nó trả lời một cách khác nhau. Vì kho dữ liệu lớn, AI sẽ đưa ra những gợi ý phong phú kích thích óc sáng tạo (VD, làm bài vào hỏi bác Google tìm những sách liên quan, vào thư viện đọc, đọc và đọc. Sau nhiều ngày suy tư có một bài dài dài, Ngài nói ok, chúng ta gõ vào máy đắm đuối như cá chuối nhìn con, cho tới lúc bảo vệ, ngày nay thì khác, không cần bác Google mà chỉ hỏi giáo sư AI, sẽ cung cấp cho chúng ta các gợi ý, góc nhìn mới để suy tư); hỗ trợ công tác giảng dạy và nghiên cứu của giảng viên: thiết kế Powerpoint và tạo ra các bài tập hấp dẫn, kiểm tra mức độ đạo văn, hỗ trợ dịch thuật, phân tích bản văn cổ…Cuối cùng, thách thức trong việc học triết thần: Lười suy tư, thông tin sai lệch và “ảo hiểu biết”, nhiều khi AI tạo ra thông tin ảo hay đưa ra quan niệm sai lệch mà quan niệm triết thần thì cần chính xác trong việc hiểu ý tưởng tác giả. Nếu sinh viên không kiểm chứng thì họ sẽ tiếp thu thông tin sai lệch; vấn đề đạo văn và trung thực học thuật; hiểu sai về triết thần, con người và Thiên Chúa. Nếu xem AI như một chuyên gia triết thần thì sinh viên trở thành những con rối thực sự.

Chương IV. Trí tuệ nhân tạo dưới góc nhìn triết thần

 Tác giả giúp tiếp cận trí tuệ nhân tạo từ góc độ triết thần, bằng việc tham chiếu đến các tác giả Aristotle, thánh Augustino, thánh Tô-ma Aquino, Martin Heidegger, Karl Rahner và ĐHY Joseph Ratzinger cung cấp cho chúng ta một nền tảng nghiên cứu. Dù các triết gia và thần học gia này chưa từng sử dụng AI, nhưng tư tưởng của họ vẫn gợi mở những chất liệu quý giá giúp ta tiếp cận vấn đề sâu sắc hơn.

Chương V. Phụ chương: Trí tuệ nhân tạo: thách đố và cơ hội

Nhận định: Tác phẩm như một bước khởi đầu quan trọng, giúp các học viên công giáo bình tĩnh, khôn ngoan với kỷ nguyên AI; gợi hứng cho chúng ta không sợ hãi, nhưng cũng đừng ngây thơ tin công nghệ là cứu cánh. Cha Giuse Phạm Đình Ngọc, đã chỉ ra những tiện ích nhưng cũng đặt ra những ranh giới trong việc sử dụng AI. Nhất là sinh viên triết thần trong các Học viện và Chủng viện: con người phải chiêm niệm, cầu nguyện và yêu thương mới chạm đến chân lý. Một cỗ máy tinh vi đến đâu cũng không tìm kiếm Thiên Chúa được.

(Chủng sinh Tôma Aquinô Vũ Cao Phong)